De toekomst van zzp: duidelijkheid als voorwaarde voor goed werk
De Nederlandse arbeidsmarkt kent meer arbeidsvormen dan ooit. Organisaties werken projectmatiger, specialistischer en flexibeler dan 20 jaar geleden. Daardoor wordt niet alleen de vraag wie het werk uitvoert belangrijker, maar ook welke arbeidsvorm daar het beste bij past. Juist in die afweging groeit de waarde van intermediairs: zij helpen organisaties en werkenden om werk op een manier te organiseren die past bij de praktijk én binnen de regels.
Omdat specialistische kennis soms schaars is of flexibiliteit nodig is, zijn zzp’ers voor veel organisaties een uitkomst. Maar hun meerwaarde gaat verder dan alleen tijdelijke inzetbaarheid. Ze brengen ervaring uit verschillende organisaties mee, bewegen snel en kijken vaak anders naar processen en vraagstukken. Ze worden ingehuurd om iets op te lossen, op te bouwen of tijdelijk te versterken. Inmiddels werken ruim 1,2 miljoen Nederlanders als zelfstandige, aldus cijfers van het CBS. Toch woedt er al enkele jaren een flinke discussie over de inzet van zzp’ers en is er zowel aan de kant van de zzp’er als de opdrachtgever een hoop onzekerheid.
Een zoektocht naar duidelijkheid
De kern van die discussie zit in een vraag die simpel klinkt, maar juridisch verrassend ingewikkeld blijkt. Want wanneer is iemand écht zelfstandig? Opdrachtgevers willen vooraf weten: huren ze een ondernemer in, of eigenlijk een werknemer, met alle mogelijke fiscale en juridische gevolgen van dien? Om die duidelijkheid te bieden, werd in 2005 de Verklaring Arbeidsrelatie, beter bekend als de VAR, ingevoerd. Daarmee konden zzp’ers vooraf hun ondernemerschap aantonen, terwijl opdrachtgevers meer zekerheid kregen over belastingen en premies.
In 2016 werd de VAR afgeschaft en vervangen voor de Wet DBA, bedoeld om schijnzelfstandigheid tegen te gaan. In de praktijk bracht dit juist veel onzekerheid met zich mee. “Opdrachtgevers kregen ineens veel meer verantwoordelijkheid bij het beoordelen van arbeidsrelaties,” zegt Margreet Drijvers, programmamanager Zzp-dienstverlening bij de ABU. “Maar tegelijkertijd bleven de criteria behoorlijk abstract. Wanneer werkt iemand echt als ondernemer? Wanneer lijkt het toch meer op een dienstverband? En hoe weeg je dat in een arbeidsmarkt waarin hybride werken, projectteams en tijdelijke expertise steeds normaler worden?” Precies daar zit de complexiteit. “Werkgevers willen graag een verkeerslicht,” zegt ze. “Rood is stoppen, groen is gaan. Maar arbeidsrecht werkt niet zo.” Volgens Drijvers zorgt dat in de praktijk nog altijd voor onzekerheid. “De behoefte aan duidelijkheid is heel begrijpelijk. Alleen laat de praktijk zich niet altijd vangen in een simpel ja of nee.” En dat geeft onzekerheid.
"Je kijkt niet alleen meer naar wie het werk kan doen, maar ook naar welke contractvorm daarbij past."
Margreet Drijvers, ABU
Advies krijgt steeds grotere waarde
Het is dus zaak je goed te laten informeren, zowel opdrachtgevers als zzp’ers, over de vraag welke arbeidsvorm er mogelijk is bij een opdracht. Ralph Gehring, businessmanager bij Younited®, dat zelfstandig professionals ondersteunt en opdrachtgevers adviseert over de inzet van zzp’ers: “Opdrachten die vroeger openstonden voor zzp’ers worden nu soms uitsluitend via detachering aangeboden. Terwijl de inhoud van het werk nauwelijks verandert.
Stel: een gemeente zoekt voor 8 maanden een ervaren Projectleider implementatie voor een nieuw IT-systeem. De expertise is tijdelijk nodig, maar wel cruciaal voor het project. Vroeger zou zo’n opdracht vaak rechtstreeks aan een zelfstandige zijn gegund. Tegenwoordig ontstaan eerst andere vragen. Mag dit nog op zzp-basis? Hoe kijkt de Belastingdienst hiernaar? Welke risico’s loopt de organisatie? En welke contractvorm past eigenlijk het beste bij dit werk?” Juist die afweging blijkt in de praktijk vaak minder eenvoudig dan opdrachtgevers zouden willen. Voor een zelfstandig communicatieadviseur of projectmanager kan dat betekenen dat precies dezelfde opdracht ineens alleen nog mogelijk is via een andere contractvorm. Juist daar kunnen intermediairs van waarde zijn. Zij weten als geen ander welke arbeidsvorm er past bij de vraag.
Gehring ziet het vaak onnodig gebeuren dat er op basis van terughoudendheid wordt gekozen voor een andere vorm. “80% van de opdrachten kan prima op zzp-basis,” zegt hij. “Maar opdrachtgevers willen zekerheid. Dat is begrijpelijk, alleen ontstaat daardoor soms ook onnodige voorzichtigheid. En zzp’ers hebben hun werk, inkomsten en zakelijke verplichtingen ingericht op ondernemerschap. Een overstap naar detachering of loondienst betekent voor zzp’ers daarom vaak veel meer dan een andere contractvorm. Het verandert ook de manier waarop zij hun werk organiseren.”
"80% van de opdrachten kan prima op zzp-basis. Maar opdrachtgevers willen zekerheid."
Ralph Gehring, Younited®
Vast of flex is niet meer genoeg
“Veel zzp’ers kiezen hier heel bewust voor,” zegt Hans Lammers van Trend People. “Niet omdat ze nergens in dienst willen zijn, maar omdat ze expertise willen combineren met autonomie, afwisseling en eigen regie.” De vraag die opdrachtgevers stellen is hierom al lang niet meer alleen waar vind ik iemand? Maar steeds vaker ook: hoe organiseer ik dit op een manier die juridisch klopt én werkt in de praktijk? Juist bij dat soort vragen zoeken organisaties steeds vaker advies en ondersteuning. “Want als vooraf al onduidelijk is of een opdracht als zzp-opdracht kan worden uitgezet, groeit de behoefte aan partijen die kunnen meedenken over risico’s, regelgeving en de praktische organisatie van werk,” zegt Gehring.
De arbeidsmarkt is gewoon veranderd,” vult Lammers aan. “En die verandering is blijvend.” Volgens Lammers proberen politiek en maatschappij soms nog te kijken naar een arbeidsmarkt van vroeger. “Vast of flex. Werknemer of uitzendkracht. Terwijl de praktijk inmiddels veel veelzijdiger is geworden,” zegt hij. “Mensen kiezen bewust hoe ze willen werken. En organisaties kijken veel meer naar welke expertise ze tijdelijk nodig hebben.”
"De arbeidsmarkt is gewoon veranderd. En die verandering is blijvend."
Hans Lammers, Trend
Geen goedkoop alternatief
De echte discussie speelt volgens betrokkenen vooral bij situaties waarin mensen langdurig hetzelfde werk doen als werknemers, vaak bij één opdrachtgever en zonder duidelijke ondernemerskenmerken. “Daar zit de zorg,” zegt Drijvers. “Niet bij echte ondernemers, maar bij situaties waarin zzp vooral wordt ingezet als goedkoper of flexibeler alternatief voor regulier werk.”
Volgens Lammers schuilt daarin ook het risico van het huidige debat. “Je moet oppassen dat je niet een hele groep raakt die juist enorm veel waarde toevoegt aan de arbeidsmarkt,” zegt hij. “De discussie gaat vaak over misstanden, maar er zijn ook heel veel zzp’ers die bewust voor ondernemerschap kiezen en expertise leveren die organisaties tijdelijk nodig hebben. Zzp verdwijnt niet meer. De vraag is niet of het bestaat, maar hoe we het goed organiseren.”
De rol van de branche verandert
De onduidelijkheid rond zzp zorgt er dus voor dat opdrachtgevers vaker behoefte hebben aan advies. Niet alleen over mensen, maar ook over de manier waarop werk georganiseerd wordt. Volgens Drijvers verschuift daarmee ook de rol van intermediairs. “Je kijkt niet alleen meer naar wie het werk kan doen,” zegt ze, “maar ook naar welke contractvorm daarbij past.”
Intermediairs brengen daarmee niet alleen werk en werkenden samen, maar helpen opdrachtgevers ook bij vragen over ondernemerschap, risico’s en passende arbeidsvormen. Past hier zelfstandigheid? Of juist detachering? Hoe organiseer je dat op een manier die juridisch klopt én werkt in de praktijk? Die ontwikkeling zie je ook terug in het keurmerk voor zzp-dienstverlening van de ABU. Daarmee sturen leden actief op kwaliteit, transparantie en het voorkomen van schijnzelfstandigheid.
Een arbeidsmarkt die blijft veranderen
De roep om duidelijkere regels blijft ondertussen groot. Echt eenvoudig zal het waarschijnlijk nooit worden. Daarvoor is werk simpelweg te divers geworden. Hybride werken, tijdelijke expertise, projectmatig organiseren en nieuwe samenwerkingsvormen maken de grens tussen werknemer en zelfstandige minder scherp dan vroeger.
Volgens Drijvers moeten we daarom oppassen voor de gedachte dat één nieuwe wet alle discussie oplost. “Het blijft altijd een afweging,” zegt ze. Wat wel nodig is, zijn betere kaders, betere begeleiding en bewuste keuzes. Niet alleen van zelfstandigen, maar ook van opdrachtgevers. Want één ding lijkt inmiddels wel duidelijk. De discussie gaat allang niet meer over de vraag óf zzp een plek heeft op de arbeidsmarkt. De echte uitdaging is hoe Nederland die plek op een duidelijke, eerlijke en toekomstbestendige manier organiseert. “Wat nodig is, zijn duidelijke en praktisch toepasbare regels, zodat opdrachtgevers niet langer hoeven te gissen welke arbeidsvorm passend is.”
