Aart van der Gaag: "Ik ben toch een beetje de dominee van werk"
Op 18 juni nam Aart van der Gaag afscheid als commissaris van de Banenafspraak met de presentatie van zijn boek Zonder werk vaart niemand wel. Daarin blikt hij terug op ruim 40 jaar in de arbeidsbemiddeling. Een persoonlijk en tegelijk confronterend boek. Over de Banenafspraak, falend beleid en zijn aanbevelingen voor de toekomst.
“Iedereen verdient een eerlijke kans in zijn werkzame leven”
Aart van der Gaag
Bijna je gehele loopbaan stond in het teken van de arbeidsbemiddeling. Welke les trek je daaruit over de zingeving van werk?
“De titel van mijn boek is niet voor niets ‘Zonder werk vaart niemand wel’. Werk is buitengewoon heilzaam voor mensen. Het levert inkomen op, geeft structuur, zorgt voor sociale contacten en leidt tot zelfwaardering. In een samenleving die steeds individualistischer wordt, zie ik werk als de nieuwe kerk. En dat zegt een niet-gelovig mens!”
Hoe zie je in dat licht de rol van de uitzendsector?
“Goed werk betekent veel voor een individu, maar óók voor de sociale samenhang in een samenleving. Denk aan de rellen van 2005 in Parijs, die voortkwamen uit de slechte sociaaleconomische situatie van jongeren in de banlieues. In Nederland is dat voorkomen, mede dankzij de uitzendsector. Uitzenders spelen een cruciale rol bij het aan het werk helpen van jongeren, WW’ers, bijstandsgerechtigden, ouderen, statushouders en arbeidsbeperkten. Wat mij steekt, is dat die rol door politici zwaar wordt miskend. Terwijl de maatschappelijke baten enorm zijn.”
Je bent kritisch over de rol van de overheid. Wat gaat er mis?
“De politiek is dol op beleid en ‘structuren’ en geeft daar meestal niet de benodigde middelen bij. Als blijkt dat het beleid niet oplevert wat de bedoeling was, wordt er weer nieuw beleid ontworpen. Aandacht voor de uitvoering is er niet. Dat dedain voor de uitvoering is volstrekt misplaatst. Dat moet echt anders. Is dat makkelijk te veranderen? Ja. Door de invoering van een bedrijventoets voor nieuwe wetgeving. Dat vraagt meer tijd van tevoren, maar levert een grote efficiencywinst op.”
Welke beleidswijziging zou je willen terugdraaien?
“Dat ambtenaren om de 4 jaar van ministerie moeten wisselen. In de afgelopen 25 jaar is de kennis van de arbeidsmarkt dramatisch achteruitgegaan. Toen ik bij de Banenafspraak met de derde ploeg ambtenaren te maken kreeg en vroeg waar de kennis van de historie blijft, zei een iets ervarener ambtenaar: ‘We hebben jou toch?’. Natuurlijk wil je niet dat mensen 30 jaar op een ministerie zitten. Maar als je een brug wilt bouwen, moet je wel weten hoe je die brug bouwt.
Als commissaris van de Banenafspraak heb je bewezen dat maatschappelijke doelen wel degelijk gehaald kunnen worden. Hoe kijk je daarop terug?
“Met gepaste trots. 90.000 mensen met een beperking hebben een baan gevonden, net zoveel als alle inwoners van een stad als Heerlen. Dat hebben we in 50 jaar tijd niet gezien op de arbeidsmarkt. Waarom het een succes was? Het was een beweging van onderaf, waarbij best practices centraal stonden. Ondernemers waren intrinsiek betrokken en traden op als ambassadeurs tijdens honderden bijeenkomsten. Elke regio kreeg ruimte om het op z’n eigen wijze te doen. Geen grote beleidsverhalen, maar doen wat er nodig is. En als ambassadeur was het mijn rol om het evangelie te prediken. (Lachend) Ik ben toch een beetje de dominee van het werk.”
Hoe zie jij de toekomst van de Banenafspraak?
“De doelgroep van 100.000 banen zou al lang uitgebreid moeten zijn tot 200.000 banen, met een bredere definitie van de doelgroep. Het is onbegrijpelijk dat we in tijden van schaarste dit arbeidspotentieel onbenut laten. Dat geldt ook voor vluchtelingen die nu jarenlang niets zitten te doen in een azc. Laat hen zo vroeg mogelijk meedoen, desnoods met een tijdelijke arbeidsvergunning. En help langdurig bijstandsgerechtigden aan de slag. Dan hoeven we niet zoveel arbeidsmigranten hiernaartoe te halen, die precies hetzelfde kunnen.”
Je schetst in je boek tevens de oppervlakkige rol van de media en politieke kortzichtigheid. Hoe kan het arbeidsmarktbeleid boven de waan van de dag uit worden getild?
“Er ontbreekt een gevoel van urgentie. Zonder duidelijke visie op wat er nodig is voor de arbeidsmarkt en de versterking van onze concurrentiekracht, holt onze economie steeds verder achteruit. Bij de vorige verkiezingen werd er helemaal niet gesproken over de arbeidsmarkt. VNO-NCW zou samen met de uitzendsector veel meer aan agendasetting moeten doen: wat is er nodig om ons land verder te helpen? Als de politiek die visie niet biedt, moet je zorgen dat de politiek die visie gaat bieden.”
Toch klinkt in je boek hoop en vertrouwen in mensen door. Wat houdt je optimisme gaande?
“De meeste mensen willen het goede. Of ze nu op een ministerie, in het grootbedrijf of in het mkb werken. En overal, ook op belangrijke posities, tref je mensen met een doodgewone achtergrond. Als zoon van een Rotterdamse ijzerwerker heb ik alle kansen gekregen. Iedereen verdient een eerlijke kans in zijn werkzame leven. Want zonder werk vaart niemand wel. En: we hebben allemaal een beperking, durf hem in de ogen te zien.”
Het (e-)boek van Aart is te bestellen bij sociale drukkerij PrintPlezier, die waardevolle werkgelegenheid biedt aan mensen met afstand tot de arbeidsmarkt.
